Zeventien organisaties, één open platform.
In Groningen delen overheden en waterschappen hun data via een federatief, open source platform. Van overheden, door overheden.
Lees de case
resultaten fase 1
Sleeswijk-Holstein investeert €9 miljoen in de migratie en verwacht jaarlijks ruim €15 miljoen aan licentiekosten te besparen. Daarmee is de investering in minder dan een jaar terugverdiend. Frankrijk zet 2,5 miljoen ambtenaren over naar Linux. Ook in Nederland komt het op gang: de Rijksuniversiteit Groningen wil in 2030 los zijn van Big Tech en werkt daarbij samen met andere kennisinstellingen in het Noorden.
Wat begon als een zoektocht naar de katalysator om de transitie te versnellen, is in mijn ervaring veranderd. De versnelling is begonnen. Nu gaat het erom dat we 'm praktisch ondersteunen en richting geven. Daar kan Will Switch in helpen: mensen en middelen aan elkaar koppelen, en de echte vragen op tafel krijgen.
In de gesprekken die ik tot nu toe voer, valt me iets op. De voorbeelden die er zijn, Sleeswijk-Holstein bijvoorbeeld, zijn nauwelijks bekend bij Nederlandse gemeenten. En als ik leveranciers spreek, blijkt vaak iets anders dan ik dacht: Big Tech praat met directie en bestuur, terwijl alternatieven het gesprek voeren met IT. Zelfde techniek, totaal andere weg naar een handtekening.
Waar deze inzichten vandaan komen
in binnen- en buitenland, van Sleeswijk-Holstein tot Data Space Groningen.
beweeg mee
Doe mee. Eén klik, geen registratie, geen mailadres. Een teken dat jullie ergens in deze beweging staan.
Voorbeelden die werken, en wat de overstap tegenhoudt.
In Groningen delen overheden en waterschappen hun data via een federatief, open source platform. Van overheden, door overheden.
Lees de caseDe grootste Duitse deelstaat kiest voor een soevereine, open source werkplek. Reden: dataprivacy, prijsstijgingen en het risico van een kill switch.
Lees het nieuwsDe IT-coöperatie van het hoger onderwijs zette zijn eigen diensten over naar het open source Nextcloud. Niet als test op afstand, maar om leden te laten zien dat het kan.
Lees de case"Het kabinet denkt dat je de hele overheid meteen moet aanpakken. Dat kan niet. Schaal op wat werkt, bij de koplopers van de VNG en de Tweede Kamer zelf."- Barbara Kathmann · Tweede Kamer
„Jetzt können wir auch bei der E-Mail-Kommunikation sagen: Mission erfüllt."- Dirk Schrödterna migratie van Exchange/Outlook naar Open-Xchange en Thunderbird in Sleeswijk-Holstein
De Rijksuniversiteit Groningen wil zich in 2030 hebben losgemaakt van Google, Microsoft, Meta en Amazon. De roadmap ontstond na workshops en gesprekken binnen de eigen organisatie, samen met andere kennisinstellingen in het Noorden.
"We moeten ook een beetje zelfverzekerd zijn."- Rijksuniversiteit Groningen
De Franse Gendarmerie stapte al jaren geleden over op Ubuntu. Geen experiment, maar een organisatie met bijna 100.000 werkplekken. De aanleiding? Meer controle over de eigen digitale omgeving.
"The main goals were to gain greater independence and flexibility."- Franse Gendarmerie
Frankrijk vraagt ministeries actief om afhankelijkheden van niet-Europese technologie terug te dringen. Niet vanuit nostalgie, maar vanuit strategische autonomie.
"Eliminate extra-European digital dependencies."- DINUM · Franse overheid
De Europese Commissie gebruikt open source niet alleen zelf, maar moedigt het ook actief aan binnen de eigen organisatie en bij lidstaten.
"Whenever equivalent functionality can be achieved, open source should be preferred."- Europese Commissie
Een simpele vraag die steeds vaker gesteld wordt: waarom zouden overheden belastinggeld gebruiken om software te financieren die vervolgens niet opnieuw gebruikt mag worden?
"Public money? Public code."- FSFE · campagne binnen Europa
In Zwitserland is open source voor veel nieuwe overheidssoftware geen ambitie meer. Het is vastgelegd in wetgeving.
"Software developed by or for public authorities shall be published as Open Source Software."- Zwitserse EMBAG-wet
"Het veranderde pas toen teammanagers zelf verantwoordelijk werden gemaakt voor de transitie."
Meepraten? Kom dan naar:
Mensen en organisaties die zich openlijk achter de beweging scharen.
Initiatiefnemer
Govert Schoof
Werkt op het snijvlak van overheid, onderzoek, geo-informatie en digitale autonomie.
Praktijk · Regionale overheden
Data Space Groningen (DSG) is een federatief samenwerkingsverband van overheden en semi-overheden in Groningen, die maatschappelijke vraagstukken samen aanpakken met data. Het grootste misverstand: DSG is geen leverancier. De deelnemers zijn samen eigenaar en vormen een community die elkaars data deelt, verrijkt en er kennis uit haalt.
Het begon in 2015, toen de Nationaal Coördinator Groningen vroeg om een dataplatform voor aardbevingen. Waterschap Hunze en Aa's, gemeente Groningen, provincie Groningen en gemeente Delfzijl namen samen met Geon het initiatief voor het Gegevens Knooppunt Groningen. In 2024 kreeg het onder de nieuwe naam Data Space Groningen een vervolg: vijftien overheden en twee kennisinstellingen zeiden ja, gedreven door de wens om datagestuurd te werken.
De kern draait bewust op open source en open standaarden (GeoServer, WFS, WMS), om zo onafhankelijk mogelijk te zijn. Die onafhankelijkheid zit ook in het beheer, dat op elk moment overdraagbaar is. Alles draait geïsoleerd via Docker op een server bij de RUG, en de inrichting dient als sjabloon voor soortgelijke initiatieven elders. Waar een bronhouder alleen propriëtair kan aanleveren, wordt daar een tijdelijke tussenstap voor gemaakt.
"Van overheden, door overheden."
Eerlijk over de obstakels: in het begin bouw je aan netwerkinfrastructuur zonder tastbaar resultaat, en lever je soms data aan producten waar je zelf niet meteen iets aan hebt. Dan wordt de meerwaarde van samenwerken niet gelijk gezien, en haken organisaties soms af. Corona bracht het initiatief in de problemen toen gezamenlijk overleg wegviel. Het kantelpunt kwam toen het voormalige knooppunt dreigde om te vallen: niemand wilde de stekker eruit trekken.
Waarom federatief? Omdat bronhouders eigenaar blijven van hun eigen data, met duidelijkheid over eigenaarschap en regie. Het is het model van de basisregistraties, waarin elke organisatie zijn eigen gegevens onderhoudt en delen een gezamenlijk belang is. En de onafhankelijke positie is voor DSG juist wat het legitiem maakt: een grote overheidspartij heeft vaak een eigen belang, en is daardoor minder neutraal.
Wat het oplevert? Neem de waterketenkaart: veertien gemeenten, twee waterschappen en twee waterbedrijven in één gebiedsdekkende kaart. Door volgens gedeelde standaarden te werken maakte vooral de datakwaliteit een sprong, en werd data bruikbaar over gebiedsgrenzen heen. De les voor wie nog twijfelt: data hoeft niet perfect te zijn om gedeeld te worden. Juist door te delen en samen afspraken te maken wordt ze beter.
Data Space Groningen deelt zijn aanpak bewust als sjabloon. Overweeg je hier zelf mee te beginnen, dan ligt er dus een uitgewerkt voorbeeld om van te leren.
Met dank aan Bert, Jetske en Harm van Geon bv voor het gesprek. Meer weten of aansluiten? Kijk op dataspacegroningen.nl.
Nieuws · Duitsland
Bavaria, de grootste Duitse deelstaat, heeft in juni 2026 een raamcontract van bijna een miljard euro met Microsoft geannuleerd. In plaats daarvan komt er een soevereine basiswerkplek op basis van open source componenten. Het contract zou over vijf jaar bijna een miljard euro hebben gekost.
Digitaal minister Fabian Mehring noemt drie redenen: bescherming tegen prijsstijgingen, grip op dataprivacy, en de zekerheid dat diensten ook in een crisis blijven werken. Dat laatste raakt precies het scenario waar deze beweging om draait: het risico dat toegang tot je eigen systemen afhangt van een beslissing elders. Een kill switch.
Daarmee volgt Bavaria het spoor van Sleeswijk-Holstein, dat al zo'n 80 procent van zijn werkplekken naar open source bracht. De keuze kwam er na een maandenlange richtingenstrijd tussen het ministerie van Financiën, dat kortingen bij Microsoft wilde, en het digitale ministerie, dat voor open source koos.
Praktijk · Hoger onderwijs
SURF, de IT-coöperatie voor het hoger onderwijs en onderzoek, rolt het open source samenwerkingsplatform Nextcloud breed uit. Vanaf januari 2026 kunnen instellingen meedoen. Het bijzondere zit in hoe SURF het aanpakt: de organisatie test het niet op afstand, ze gebruikt het zelf.
De eigen opslagdiensten SURFdrive en Research Drive, samen goed voor zo'n 100.000 gebruikers en sinds 2014 in de lucht, draaien inmiddels volledig op Nextcloud. De eigen collega's zijn de proefkonijnen. De redenering is simpel: als wij het zelf niet aandurven, hoe kunnen we leden dan adviseren om over te stappen?
De drijfveer is niet anti-Amerikaans, maar keuzevrijheid. SURF wil niet afhankelijk zijn van één partij en spreidt risico's bewust, tot aan de keuze van software toe.
"Keuzevrijheid is belangrijker dan niet-Amerikaans."
En misschien wel het meest herkenbaar voor deze beweging: de grootste drempel is niet techniek, maar cultuur. SURF noemt het een "calimerocomplex", het idee dat je als sector toch niet kunt opboksen tegen de miljarden van Google of Microsoft. Volgens SURF is dat vooral een kwestie van zelfvertrouwen, en van mouwen opstropen en beginnen.
Open source betekent hier niet automatisch goedkoper: SURF betaalt voor ondersteuning, draagt zelf bij aan het Nextcloud-project, en de migratie kostte twee jaar. Wat het oplevert is grip, vertrouwen en de mogelijkheid om via open standaarden met andere partijen samen te werken.